Kaalhalen: gruwelijk 19e-eeuws kinderspel

Oud KatwijkApril 1915 in Katwijk aan Zee. Het is een koele lenteavond en de zon staat op het punt aan de horizon te verdwijnen. De veertienjarige Janneke haast zich door de smalle steegjes richting huis. Ze is met een vriendin op het strand geweest en was de tijd vergeten. Toen de klok van de oude kerk het hele uur sloeg, was ze zich rot geschrokken. Ze moet voor donker thuis zijn, anders zwaait er wat. Haar vader is net terug van zee, maar dat hij zijn gezin zeven weken niet heeft gezien, weerhoudt hem er niet van de kinderen met harde hand in het gareel te houden.

Nog geen minuut later valt Janneke’s angst voor haar vader in het niet. Ze gaat de hoek om achter de nieuwe kerk en staat oog in oog met Cor, een opgeschoten joch uit het dorp. Hij heeft vier vrienden bij zich en nog voor Janneke ze heeft herkend, grijpt Cor haar bij haar kraag en trekt haar gezicht vlak bij het zijne. Zijn zure adem is weerzinwekkend, maar dat is niet waarom haar hart een paar slagen mist. Volgens de geruchten trekken Cor en zijn maten er ’s avonds regelmatig op uit om te kaalhalen. Wat Janneke al lang vreesde, staat nu te gebeuren.



Ze opent haar mond om te gillen, maar Cor is sneller, drukt zijn vrije hand tegen haar gezicht en smoort haar angstkreet. Meteen daarna voelt ze meerdere handen tegelijk onder haar jurk schieten en haar onderbroek omlaag trekken. Ze schopt en spartelt uit alle macht, maar is volstrekt kansloos tegen vijf sterke kerels. Huilend moet ze toelaten hoe vuile, eeltige vingers haar betasten en bij haar binnendringen.

Volgens onze maatstaven is dit een gruwelijke groepsverkrachting, maar we zijn getuigen van een potje oud-Katwijks kaalhalen, een ‘spelletje’ dat volgens schrijver Joop Burgerhout in die tijd vrij populair was onder groepen jongens in het vissersdorp. In zijn boek ‘De Gekkenlogger of De Heiliging van Arie Vlieland’ probeert hij een drama aan boord van een vissersboot te verklaren vanuit een aantal redenen, waarvan de door de streng gereformeerde, endogame en besloten samenleving veroorzaakte seksuele frustratie en een is. Een dergelijke sfeer heerste in de negentiende en begin twintigste eeuw in talloze dorpen, dus mogen we aannemen dat het kaalhalen, al dan niet onder die naam, wijder verspreid was dan Katwijk alleen.

Burgerhout schrijft letterlijk: ‘Het is de broek van een meisje uittrekken en haar betasten en/of voorwerpen in de vagina stoppen. Dat een meisje dit niet plezierig vond en hiertegen protesteerde, werd niet als zodanig herkend door haar belagers. Hoe harder ze schreeuwt, des te lekkerder ze het vindt, dachten zij.’

Nergens is in de literatuur wat te vinden over kaalhalen, schrijft Burgerhout. Hij baseert zijn beschrijving op ‘tientallen zegslieden’, die hem op dit ‘spel’ hebben gewezen.

Who is prisoner GN0098?

During my research for an article on a murder in 1867, I incidentally come across a huge archive containing almost 2,000 mugshots of inmates of the Friesian prison around 1900. When I browse through the old pictures, one after the other long gone prisoner is looking me in the eyes. Often brutal, sometimes with a friendly smile. Some wear a name and date, but most nothing than a number.

Suddenly, prisoner GN0098 appears on my screen. Her picture is lacking name and date. All I can find out is that she was doing time in the women’s prison of Appingedam in Friesland, The Netherlands. Why? What has this young woman, almost a child, done to deserve spending her days between cold prison walls? Has she ever been released and what became of her?


We will probably never know. History swallowed GN0098 without leaving us her name. Neither will we ever know what she was thinking about when she looked into the camera with her dreamy eyes. But that a century later she would look through many computerscreens into the eyes of so many people that were not even born the day she will die, is something she would surely never has believed.

The return of a dead baron

In September 1876, a noble man in The Netherlands blows out his mind. Subsequently, his body disappears and the secret of its wherabouts becomes the local myth in the village of Kessel. In Juni 2015, a gardener accidentally finds a mysterious coffin. Is this the lost baron and what made him disappear?

It is the year 1876 in Kessel, a tiny, idyllic village on a rivershore in the south east Netherlands. Bypassing skippers recognise the town from the recently completed neogothical church and the bold, medieval castle, that seem in peaceful coexistence. But reality is quite different. The lord of the castle and the priest are in a conflict that eventually will lead to a mystery that will be told from generation to generation during the upcoming 150 years.

On Wednesday September 27th, baron Frederick Henry Charles of Keverberg is near death in his house Villa Oeverberg, a few hundred feet upstream of his castle. After only 51 years, illness and alcohol are about to end his turbulent, miserable life. In his last will, written a few days ago, it says that Baron Frits, as villagers tend to call him, blames his mother, brother and daughter for his decay, because they all turned their back on him. As a result of a dispute with the priest he has stated that he shall not be buried according to catholic rituals. Instead, he offers his body for scienific purposes to the University of Leiden, where he once studied. However, the university kindly rejects and the baron never makes it to the cemetery. What does happen to his remains, no-one knows. The body seems to have vanished in the air, those last days of September 1876.

Who was Baron Frits and what turned him into the lonely, bitter man whose body disappeared during  the mid-nineteenth century? Frederick Henry was born July 22th 1825  in Stonor, England, as the second child of the british Mary Lodge and the dutch baron Charles Louis of Keverberg. The father was a political hotshot. He had served under Napoleon during the french occupation and turned to King William 1 after the French were expelled. He died in 1841 and his family moved to Castle Keverberg in Kessel. At that time, Frits was a law student in Leiden and already had his first disputes with the Van Wylick-family, a powerful dynasty that Frits accused of stealing his property. Despite these fights, Frits became town councellor in 1851. Shortly after that, his mother and siblings left Keverberg to move to another castle, Aldenghoor in the nearby village of Haelen. Frits was alone in his castle, but not for long.

1857 he married Louise Villers de Pité, who gave birth to their daughter Mary Mathile a few years later. But the joy of a child could not consolidate the marriage. It was widely known that the castle was the scene to many terrible fights between the couple, eventually resulting in Louise fleading. When little Mary Mathilde was seven years old, she was taken away by her grandmother to never be brought back. The child spend her youth in several boarding schools. She even lived a while under a false name in Duesseldorf, Germany, to keep her hidden from her father. In 1859 Baron Frits lost his position in the town council, but he was not ready to let that happen. The next meeting, half past nine in the morning, he entered the room, obviously drunk, only to insult his successor. During a game of cards with some high placed friends in The Hague, Frits got an argument with a Prussian prince. Only diplomatic intervention could restrain them from a duel with pistols.



In 1869 it was priest Simons’ turn to become subject to baron Frits’ rage. Simons had the old church torn down and replaced by a new and bigger house of God. The old building had stood partly on the castle’s ground and tradition had it that this part was therefore exclusively for the habitants of the castle. This was not the case with the new church and thus the priest considered the tradition to be outdated. For compensation, Simons offered the baron the first row in church, but Frits did not accept that. He attended the first masses outside, on the exact spot where his old, private bench had been.

The priest critisized his default of catholic obligation, but baron Frits replied that he was very capable of getting to peace with God by himself. He never attended a mass again and his separation with the catholic church was definate. This was the reason why Frits did not want to be buried according to catholic tradition and therefore the cause of the mysterious disappearance of his dead body.

Was he buried in the gardens of his house Villa Oeverberg? The castle’s gardens? The family tomb in Haelen? The latter was not very likely, since Frits had disputes with his relatives as well. It is said that on his deathbed he had a loaded revolver standby, just in case his mother and siblings would come to say farewell. True or not, it is a fact that in his last will it can be read that he left serious sums of money to his maid and his servant, under the condition they would succeed to keep his relatives out.

Thus, a myth was born and told from father to son to grandson. Albeid it was not really all that mysterious. The dutch writer and historian Jacobus Craandijk visited the castle in 1880 and wrote about an overgrown grave in a corner of the yard, that was said to contain the castle’s last noble inhabitant. Although that assertion could not stop the myth, it does help a lot when over a century later, June 25th 2015, workers find a lead coffin in the castle’s garden.

A month later the coffin is opened by forensic antropologue Birgit Berk. She scrutinises the remains to conclude that they belonged to a 44 to 53 year old male, 175 to 179 centimeters tall. That suits with the few things we know about baron Frits. Stains on the inside of the ribs witness of a heavy case of pneumonia, perhaps tuberculosis, which could very well be the disease that killed the baron back in 1876. The lead coffin and hardly worn (i.e. little physical labor) joints make it likely this was a wealthy man.

Alltogether it is almost sure that the lost body of baron Frits is back, almost 139 years afte rit vanished. Still, we will probably never be hundred percent sure. That would need a DNA-match, but who to match with? His daughter Mary Mathilde became a nun and was buried in the convent’s cemetery, which was emptied in 1976, with all the bones thrown in a mass grave. Only Frits’ sister Elfrida’s remains can be found in a markes grave in the city of Roermond. Should she be exhumed? Perhaps it is better to spare what’s left of the mystery.

This article was published November 2015 in Quest Historie

Wie is gevangene GN0098?

Tijdens research voor een verhaal over de roofmoord op het echtpaar Hiddema in 1867 stuit ik op een enorm archief met een kleine tweeduizend mugshots van het Friese gevangeniswezen eind 19e, begin 20e eeuw. Ik blader door de foto’s, de ene na de andere lang geleden overleden boeventronie staart me aan. Meestal grimmig, soms vriendelijk glimlachend. Sommige foto’s zijn voorzien van een naam en datum, maar de meeste moeten genoegen nemen met een nummer.
Plotseling vGN0098Appingedamerschijnt GN0098 op mijn beeldscherm. Datum en naam ontbreken ook hier. Het enige wat bekend is, is dat ze in de vrouwengevangenis Appingedam haar straf uitzat. Waarvoor? Wat heeft deze jonge vrouw, een kind bijna nog, misdaan om haar dagen tussen de grauwe gevangenismuren te moeten slijten? Is ze er ooit nog uit gekomen en wat is er van haar geworden?
We zullen het waarschijnlijk nooit weten. GN0098 verdwijnt zonder naam in de geschiedenis. Waar ze met haar bijna serene blik aan dacht terwijl deze foto werd genomen, zullen we evenmin ooit weten. Maar dat GN0098 ruim een eeuw later nog door menig computerscherm zal turen, had zij dan weer nooit kunnen bevroeden.



De terugkeer van een dode baron

keverberg_kessel_vanderdrift_01Het is 1876 in Kessel, een klein, idyllisch dorpje aan de linkeroever van de Maas, ergens halverwege Roermond en Venlo. Voorbijvarende schippers herkennen het meteen aan de pasgebouwde, door Pierre Cuypers ontworpen neogotische kerk en de oude burcht, die er schijnbaar vreedzaam naast ligt. Schijnbaar, want de kasteelheer en de pastoor leven op gespannen voet met elkaar, een vete die aan de basis ligt van een mysterie dat bijna anderhalve eeuw van generatie op generatie zal worden doorgegeven onder de dorpelingen.

AFTAKELING
Op woensdag 27 september ligt baron Frederik Hendrik Karel van Keverberg op sterven in zijn villa Oeverberg, een paar honderd meter stroomopwaarts van zijn kasteel. Ziekte en overmatig drankgebruik zetten na 51 jaar een resolute punt achter een bewogen, maar tragisch leven. In zijn laatste wilsbeschikking, die hij enkele dagen eerder heeft laten optekenen, staat te lezen dat baron Frits, zoals hij in het dorp wordt genoemd, zijn aftakeling wijdt aan zijn moeder, broer en dochter, die hem eerder de rug hebben toegekeerd. Wegens zijn onenigheid met de parochie heeft hij verder bepaald dat hij onder geen voorwaarde volgens religieuze riten begraven wil worden. In plaats daarvan stelt hij zijn lichaam ter beschikking van de universiteit van Leiden, waar hij ooit studeerde. Daar zitten ze echter niet te wachten op de dode baron en op het kerkhof begraven wordt hij evenmin. Wat er wel met zijn stoffelijk overschot gebeurt, weet niemand. Het lichaam verdwijnt spoorloos in die laatste dagen van september 1876.

VERBITTERD
Wie was baron Frits en wat maakte hem de eenzame, verbitterde man wiens lijk halverwege de negentiende eeuw in het niets verdween? Frederik Hendrik werd op 22 juli 1825 geboren in het Engelse Stonor als tweede kind van de Britse Mary Lodge en de Nederlandse baron Karel Lodewijk van Keverberg. Zijn vader was in die tijd een hoog aangeschreven politicus. Hij diende ten tijde van de Franse bezetting onder Napoleon, maar stapte daarna net zo gemakkelijk over naar Willem I, voor wie hij gouverneur van Oost- en Wesbaron_frits_keverberg_frankjacobs_w-206x300t-Vlaanderen was en later in de Raad van State zat. In 1841 stierf Karel Lodewijk en verhuisde zijn gezin naar kasteel Keverberg in Kessel. Frits studeerde rechten en uit die tijd stammen al zijn eerste conflicten met de machtige familie Van Wylick, die hij ervan beschuldigde grond van de familie Van Keverberg af te pikken. Niettemin wist baron Frits in 1851 tot de gemeenteraad toe te treden. Kort daarna verhuisden zijn moeder, broer en zus naar het naburige kasteel Aldenghoor in Haelen. Frits bleef alleen achter in Kessel, maar niet voor lang.



VRESELIJKE RUZIES
In 1857 trouwde hij met Louise de Villers de Pité en een jaar later kregen ze dochter Maria Mathilde, maar dat kon de huwelijkse vreugde niet redden. Naar verluidt was het kasteel in die dagen regelmatig het decor van vreselijke echtelijke ruzies en uiteindelijk pakte Louise haar koffers. Toen Mathilde zeven was, ontvoerde Louise’s moeder haar kleindochter uit het kasteel en begon voor het kind een periode waarin ze van internaat naar internaat trok. Ze zat zelfs een tijdje onder een valse naam in Düsseldorf, zodat ze aan haar vaders aandacht kon ontsnappen. In 1859 verloor baron Frits zijn raadszetel, iets wat hij niet zomaar over zijn kant liet gaan. Tijdens de eerstvolgende raadsvergadering kwam hij, half tien ’s morgens, dronken de raadszaal in, waar hij de nieuwe leden begon te schofferen. Korte tijd daarvoor kreeg hij het tijdens een potje kaarten in Den Haag aan de stok met een Pruisische prins. De ruzie liep zo hoog op dat alleen diplomatieke interventie kon voorkomen dat het in een duel op leven en dood eindigde.

OUDE TRADITIE
In 1869 was het de beurt aan pastoor Simons om Frits’ temperament aan den lijve te ervaren. Simons liet de oude kerk afbreken om plaats te maken voor een nieuw, groter godshuis. Voor het ontwerp tekende niemand minder dan Pierre Cuypers, die later ook het centraal station Amsterdam en het Rijksmuseum aan zijn cv toevoegde. De oude kerk stond een stukje op grond van het kasteel, waaraan de bewoners het recht ontleenden op een eigen nis naast het priesterkoor. De nieuwe kerk werd een paar meter opgeschoven, waardoor de overlap verdween. De pastoor zag daardoor geen noodzaak meer de oude traditie voort te zetten en bood Frits in plaats daarvan de voorste bank aan. De baron nam daar geen genoegen mee en de eerste paar zondagsmissen in de nieuwe kerk volgde hij buiten het gebouw, op de plek waar ooit zijn eigen nis stond.

BREUK
Toen de pastoor hem aansprak op zijn verzuim van katholieke plicht, antwoordde de baron dat hij zelf wel in het reine kon komen met Onze Lieve Heer, waarna hij nimmer meer een mis bezocht en zijn breuk met de kerk definitief was. Dit conflict was de oorzaak van Frits’ wens niet volgens religieuze riten begraven te worden en ligt daarom aan de basis van het mysterie van het verdwenen lijk van de laatste baron. Lag hij in de tuin van huis Oeverberg, de villa die Frits enkele jaren voor zijn dood had laten bouwen en waar hij overleden was? Was hij in de tuin van het kasteel begraven? Of toch in het familiegraf in het naburige Haelen? Dat laatste was onwaarschijnlijk. Frits lag ook met zijn broer en moeder overhoop. Naar verluidt had hij naast zijn sterfbed een geladen revolver klaarliggen om ze weg te jagen. Waar of niet, feit is dat hij in zijn testament liet vastleggen dat zijn huisknecht en meid een aanzienlijk bedrag erfden, mits ze de familie bij zijn sterfbed weg wisten te houden.

MYTHEVORMING
Zo ontstond een mysterie dat van generatie op generatie werd doorverteld in het dorp. Overigens niet helemaal terecht, want de schrijver Jacobus Craandijk maakt in zijn boek Wandelingen door Limburg uit 1880 gewag van een overwoekerd graf in de kasteeltuin, waar de laatste adellijke bewoner zou liggen. Die getuigenverklaring kon de mythevorming nooit tegenhouden, maar zorgt er wel voor dat op 25 juni 2015, wanneer tijdens graafwerkzaamheden een loden lijkkist wordt gevonden, meteen wordt gedacht aan de verdwenen baron Frederik.
Baron_Keverberg_FrankJacobsEen maand later wordt de kist door fysisch antropoloog Birgit Berk geopend. Ze onderzoekt de stoffelijke resten en concludeert dat het een man moet zijn geweest tussen de 44 en 53 jaar, 175 à 179 centimeter lang. Dat komt overeen met wat we van baron Frits weten. Vlekjes aan de binnenkant van de ribben duiden op een ernstige longaandoening, wellicht tuberculose, en ook dat past in wat we weten van Frits’ ziekbed. De loden binnenkist en de weinig versleten gewrichten (lees: weinig fysieke arbeid) duiden op rijkdom.

NONNENKERKHOF
Dat alles opgeteld maakt het zeer waarschijnlijk dat baron Frederik van Keverberg van Kessel na 139 jaar terecht is. Toch, helemaal zeker weten zullen we het waarschijnlijk nooit. We kunnen zijn DNA afnemen, maar met wie moeten we dat matchen? Dochter Mathilde was begraven op het nonnenkerkhof van Vaals, maar dat is in 1976 geruimd, waarna de beenderen van de zusters in een massagraf zijn gelegd. Alleen Frits’ zus Elfrida ligt in een keurig gemarkeerd graf in Roermond. Maar moeten we die dan opgraven? Een mysterie mag best een beetje mysterieus blijven.

Dit verhaal verscheen eerder (in aangepaste versie) in Quest Historie.